Zarysowania.

Felieton z cyklu Zapuszczając Żurawia
Onet.pl 26 września 2008 godz. 00:44

Najnowszy film Michała Rosy jest dziełem ciekawym, ale nie do końca satysfakcjonującym.

Choć, może w tym właśnie kryje się jego mądrość – lustracja nikomu nie przyniesie satysfakcji i spełnienia, ani jej zwolennikom, ani przeciwnikom. Przynajmniej do czasu, gdy nie rozliczymy się sami przed sobą i przed swoimi najbliższymi.

Rosa miał dobry pomysł, by przenieść temat teczek i agentów z poziomu narodowych abstrakcji na terytorium "podstawowej komórki społecznej". Rozum podpowiada bohaterce, by nie wierzyła w to, że jej mąż współpracował z SB. Dowody są naprawdę mizerne. Ale ciało wie swoje. Buntuje się, nie jest w stanie już wspólnie spać, jeść, nawet przebywać w jednym pokoju z kimś, kto być może kiedyś udawał miłość, by donosić. Ten wstręt jest nieracjonalny, za to organiczny. Rzucone ot tak, w jakimś programie telewizyjnym przez lustracyjnego oszołoma zdanie, że pan mąż był wtyką, niszczy nie tylko zaufanie między małżonkami, ale też czyni z pomówionego rodzaj monstrum, aliena. Potwora z innej planety. Czyżby przez 40 lat sypiało się z wrogiem?

"Rysa" ewidentnie nawiązuje do głośnego filmu "Ukryte". Ma nawet podobny punkt wyjścia – i u Hanekego, i u Rosy niezidentyfikowany ktoś podrzuca na samym początku kasetę z zapisem tajemnicy. Podobny jest też wniosek, jaki można wyciągnąć z obu filmów. Śmierdzącego trupa należy szukać we własnej szafie. Bez jej uporządkowania nie ma mowy o prawdzie czy sprawiedliwości.

Ale – jak to często w polskich filmach – po intrygującym początku historia zaczyna kręcić się w kółko. "Rysa" rozegrana została na dwóch nutach – pogłębiającego się świra bohaterki odtwarzanej przez Jadwigę Jankowską-Cieślak i coraz większej bezradności skrzywdzonego misia, którego gra Krzysztof Stroiński. Ucieczka w chorobę z jednej strony, a z drugiej – w poczciwość, nie dość, że wpędza film w monotonnię, to jeszcze usuwa zeń najważniejsze z pytań: jeśli nawet związek został ufundowany na kłamstwie, to czy ten fakt przekreśla 40 lat udanego, wspólnego życia? Czy cztery dekady trzeba teraz unieważnić lub przynajmniej przewartościować?

Uniki bohaterów przed konfrontacją z przeszłością są, w gruncie rzeczy, bardzo polskie. Niemal każda polska rodzina ma jakieś szkielety upchane tu i ówdzie, ale mało której starcza odwagi, by się do tego przyznać i się z nimi uporać. Rysy zmieniają się w rany – coraz bardziej gnijące, bolesne i coraz rozpaczliwiej ignorowane. Tak, dobrze się udało Rosie uchwycić klimat mentalny polskich familii.

Ale jako widz wolałbym, żeby jednak doszło na ekranie do jakiejś konfrontacji, do otwartego konfliktu. Może więc należy nakręcić – mówię to całkiem poważnie – "Rysę 2"?

Bartosz Żurawiecki „Film”

A w wydaniu specjalnym "Filmu" - KOBIETY HOLLYWOOD - jest tekst Bartosza o Marilyn Monroe..